Ermenistan’da Gasparyan Krizi: Paşinyan İçin Yolun Sonu mu?

Ermenistan’da darbe tartışmaları üzerinden yaşanan gergin süreçte, 10 Mart 2021 tarihi itibarıyla yeni bir evreye girilmiş ve Ermenistan Genelkurmay Başkanı Onik Gasparyan resmen görevden alınmıştır. Bu da İkinci Dağlık Karabağ Savaşı’ndan sonra protestolarla başlayan ve darbe tartışmalarıyla devam eden gerilimde, Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan’ın kısmi bir zafer elde ettiği anlamına gelmektedir. Ancak Gasparyan, görevinin başında olduğunu belirterek bir kez daha Ermenistan Başbakanı’nı istifaya davet etmiştir.[1] Dahası Ermenistan Cumhurbaşkanı Armen Sarkisyan’ın 2018 yılında “Askerlik Hizmeti ve Askeri Personelin Statüsü Hakkında Kanun”da yapılan değişikliklerin anayasaya uygunluğunun kontrol edilmesi amacıyla Anayasa Mahkemesi’ne başvurması, Paşinyan için bu zaferin kısa sürmesi olasılığını barındırmaktadır. Zira Sarkisyan, bu şekilde Gasparyan’ın görevden alınmasının yasal olup olmadığını denetlemeye çalışmaktadır. Bu noktada Ermenistan’da yaşanan süreci detaylı bir şekilde incelemek gerekmektedir.

27 Eylül 2020 tarihinde başlayan ve 10 Kasım 2020 tarihinde sona eren İkinci Dağlık Karabağ Savaşı’nda Ermenistan’ın aldığı yenilgi, bahsi geçen ülkede büyük bir siyasi krizin patlak vermesine sebep olmuştur. Mevzubahis savaş mağlubiyetinin ardından Moskova’da imzalanan ateşkes anlaşması ise büyük bir toplumsal tepkiye sebebiyet vermiş ve bu nedenle de ülkede kapsamlı protestolar düzenlenmiştir.

20 Kasım 2020 tarihinden itibaren geniş kitlelere ulaşan gösterilerde halk, savaş yenilgisinden sorumlu tuttuğu Paşinyan’ın istifasını istemiştir. Buna bağlı olarak kitleler tarafından Eski Başbakan Vazgen Manukyan’ın ismi ortak aday olarak telaffuz edilmeye başlanmıştır. Nitekim muhalefet partileri, 5 Aralık 2020 tarihinde bir geçiş hükümeti kurulması hedefiyle Manukyan’ın liderlik ettiği bir dönüşüm talep etmişlerdir.[2] Ayrıca Dağlık Karabağ kökenli siyasetçiler olarak “Karabağ Klanı” şeklinde ifade edilen Eski Cumhurbaşkanı Robert Koçaryan ve Eski Başbakan Serj Sarkisyan gibi isimlerin de ön plana çıkan siyasi figürler olduğu görülmüştür. Paşinyan karşısında gelişen yoğun tepkiler ve siyasi muhalefet ise yerini, 25 Şubat 2021 tarihinde Ermenistan Genelkurmay Başkanlığı’nın yayınladığı bildiriyle darbe tartışmalarına bırakmıştır.

Hatırlanacağı üzere, Paşinyan’ın Rusya’dan aldıkları İskender füzelerinin %90’ının çalışmadığını ifade etmesi hasebiyle ülkedeki gerilim hızla yükselmiştir.[3] Zira Ermenistan Genelkurmay Başkan Yardımcısı Tiran Khachatryan, füzelerin çalışmamasının mümkün olmadığını söyleyerek Paşinyan’ı sert bir dille eleştirmiştir.[4] Paşinyan da mevzubahis yanıtın ardından Khachatryan’ı görevden almıştır. Bu da darbe girişimini beraberinde getirmiştir.

Nihai aşamada Ermenistan Genelkurmay Başkanı Onik Gasparyan, Genelkurmay Başkanlığı’nın sosyal medya hesapları üzerinden 25 Şubat 2021 tarihinde Paşinyan’ı halkı kandırmamaya ve halka yönelik güç kullanmamaya çağırarak istifaya davet etmiştir. Bahse konu olan açıklamada yer alan “Paşinyan yönetiminin gerekli kararları alamadığı”[5] vurgusu oldukça önemlidir. Bu noktada Ermenistan Ordusu’nun halk nezdinde savaşta kaybettiği prestiji darbe yaparak geri kazanmak istediği öne sürülebilir. Ancak Paşinyan, istifayı düşünmediğini ve bunun bir darbe girişimi olduğunu belirterek destekçilerini sokağa çağırmıştır.[6] Bu yüzden de hem Paşinyan destekçileri hem de muhalifler çeşitli eylemler düzenlemiştir.

İşte bu ortamda Ermenistan Başbakanı, Gasparyan’ı görevden alan kararnameyi imzalayarak Cumhurbaşkanı Sarkisyan’ın onayına sunmuştur.[7] Lakin Sarkisyan, söz konusu kararnameyi reddetmiştir. Bu işlem iki defa tekrarlanmış ve bunun üzerine Paşiyan, üçüncü kez Cumhurbaşkanı’nın onayına sunulmak üzere Gasparyan’ı görevden alan tasarıyı imzalamıştır. Sarkisyan’ın üçüncü defa reddetme hakkının bulunmaması sebebiyle karar 10 Mart 2021 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Bu kapsamda Paşinyan yönetimi, Gasparyan’ın resmen görevden alındığını duyurmuştur. Ancak Sarkisyan, hükümetin açıklamasının ardından konuyu Anayasa Mahkemesi’ne taşımıştır.[8] Buna karşılık Paşinyan ise Artak Davtyan’ı Genelkurmay Başkanı olarak atayan kararnameyi imzalamış ve Sarkisyan’ın onayına sunmuştur. Bu noktada Sarkisyan’ın ülkedeki tansiyonu düşürmek için Davtyan kararını onaylaması makul olan seçenekse de Gasparyan’ın görevden alınması üzerinden yaşanan kriz, meselenin soğukkanlılıkla çözülebilecek boyutta olmadığını ortaya koymaktadır. Bu sebeple de Sarkisyan’ın Davtyan’ın Genelkurmay Başkanı olmasını öneren tasarıyı reddetmesi muhtemeldir. Yani Ermenistan, bir yönetim kriziyle karşı karşıya kalmış ve ülkedeki iki başlılık belirgin bir sorun haline gelmiştir. Üstelik Gasparyan’ın görevinin başında olduğunu dile getirmesi, sürecin askeri darbe riskini barındırmaya devam ettiğini de göstermektedir.

Anlaşılacağı gibi mevcut gelişmeler Paşinyan’ın muhalefet, asker ve Cumhurbaşkanı’yla karşı karşıya kaldığını; fakat direndiğini gözler önüne sermektedir. Dahası Anayasa Mahkemesi’nin Paşinyan’ın karşısında yer alma ihtimali de bulunmaktadır. Bu da Ermenistan Başbakanı’nın neredeyse tüm devlet kurumlarıyla mücadele halinde olduğu bir ortam yaratabilir. Dolayısıyla bu olasılık, Paşinyan’ın görevden alma kararıyla elde ettiği kısmi zaferin hezimete dönüşmesine de neden olabilir. Zira tüm devlet kurumlarıyla kavgalı bir ismin Ermenistan Başbakanı olarak görevini sürdürmesi çok mümkün değildir.

Bilindiği üzere Paşinyan, Kadife Devrim’le iktidara gelmiş Batı yanlısı bir liderdir. Bu anlamda Ermenistan Başbakanı ve onun destekçileri ülkenin ekonomik kalkınmasının Batı Dünyası’na yönelerek mümkün olacağına inanmaktadır. Buna karşılık muhalefet ise zaten kötü olan ekonomik tablonun savaş yenilgisiyle daha da ağırlaştığını, bunun sorumlusunun Paşinyan olduğunu, Ermenistan’ın dünya okumasının jeopolitik kaygılarla şekillenmesi gerektiğini ve bu bağlamda Rusya’yla iyi ilişkiler kurmaya dayanan geleneksel politikanın uygulanmasını savunmaktadır. Nitekim protestolar esnasında ön plana çıkan Manukyan, Koçaryan ve Sarkisyan gibi isimler de Rusya’ya yakınlığıyla tanınan siyasetçilerdir. Dahası darbe girişimi de Ermenistan Başbakanı’nın Rus askeri teknolojisini eleştirmesinin akabinde gerçekleşmiştir. Tüm bu tablo ise Rusya’nın Paşinyan’ı cezalandırmak istediğine işaret etmektedir.

Kadife Devrim’le iktidara gelen Ermenistan Başbakanı ise demokratik yetkilerini kullanarak görevi sürdürmenin yollarını aramaktadır. Mevcut durumda Anayasa Mahkemesi’nin açıklayacağı karar, sürecin seyrini belirleyecektir. Çünkü Anayasa Mahkemesi, Paşinyan’ın kararını hukuken uygun bulursa, Ermeni lider büyük bir zafer elde etmiş olacaktır. Bu da darbe ve yeni bir devrim risklerinin bertaraf edilmesini sağlayabilir. Ancak Anayasa Mahkemesi, Gasparyan noktasında Paşinyan’ın beklentilerinin tersi yönünde bir tavır takınırsa Ermenistan Başbakanı, tüm devlet kurumlarıyla karşı karşıya kalmış olacaktır. Bu da Paşinyan için yolun sonu anlamına gelebilir. Zira bu durum, hükümeti çalışamaz hale getirecektir.

Sonuç olarak Ermenistan’da İkinci Dağlık Karabağ Savaşı’nın kaybedilmesiyle başlayan toplumsal tepki, büyük bir yönetilememe krizine dönüşmüştür. Ülke yönetimindeki çift başlılık, siyasi iradenin karar almasını zorlaştırmaktadır. Savaş yenilgisinden ötürü Paşinyan’ı cezalandırmak isteyen muhalifler ile Ordu ve Cumhurbaşkanı’nın hemfikir olduğu görülmektedir. Aynı zamanda bu gelişmeler, Ermenistan’da Batıcı bir liderin Rusya’ya yakınlığıyla bilinen kadrolar tarafından tasfiye edilmek istenmesi şeklinde de yorumlanmaktadır. Bu nedenle de sürecin sonu Anayasa Mahkemesi’nin vereceği karara göre şekillenebilir. Mevzubahis karar, Paşinyan’ın darbe riskini bertaraf eden güçlü bir lidere dönüşmesini ve buna bağlı olarak Ermenistan’ın Batı’ya çok daha kararlı bir biçimde yönelmesini sağlayabileceği gibi, Ermenistan Başbakanı’na istifa dışında bir seçenek de bırakmayabilir.


[1] “@elnurismajil: Paşinyan, Genelkurmay Başkanlığı Görevine Yeni Bir Aday Önerirken; Onik Gasparyan Yeniden Paşinyan’ın İstifasını ve Erken Parlamento Seçimleri Talep Etti. Ermenistan İçin Olumsuz Sonuca Götürecek Kriz Devam Ediyor.”, Twitter, https://twitter.com/elnurismajil/status/1369607227112357889, (Erişim Tarihi: 10.03.2021).

[2] “Armenia’s Opposition Names Vazgen Manukyan as Its Candidate for Prime Minister”, Civil, https://www.civilnet.am/news/2020/12/03/Armenia%E2%80%99s-opposition-names-Vazgen-Manukyan-as-its-candidate-for-prime-minister/411521, (Erişim Tarihi: 10.03.2021).

[3] “Пашинян Заявил Оo Низкой Эффективности Ракетных Комплексов «Искандер» (Pashinyan Zayavil o Nizkoy Effektivnosti Raketnykh Kompleksov «Iskander»)”, Komersant.ru, https://www.kommersant.ru/doc/4703373, (Erişim Tarihi: 10.03.2021).

[4] “Товарищ генерал, вы уволены: замначальника Генштаба Армении отправили в отставку за то, что он опроверг ложь Пашиняна (Tavariş general vı uvelenı: zamnaçalnika genştaba Armenii otpravili v otctavku zat o şto on oproverg loj Paşinyana)”, KP, https://www.kp.ru/daily/27244/4372709/, (Erişim Tarihi: 10.03.2021).

[5] “Karabağ Darbesi”, Yeni Şafak, https://www.yenisafak.com/dunya/karabag-darbesi-ermenistanda-darbe-mi-oldu-ermenistanda-neler-oluyor-3601059, (Erişim Tarihi: 10.03.2021).

[6] Aynı yer.

[7] “Ermenistan Başbakanı Paşinyan: Genelkurmay Başkanı Gasparyan Görevden Alındı”, Euronews, https://tr.euronews.com/2021/03/10/ermenistan-basbakan-pasinyan-genelkurmay-baskan-gasparyan-gorevden-al-nd, (Erişim Tarihi: 10.03.2021).

[8] “Конституционный суд получил обращение Армена Саркисяна (Quod deferendum sit appellationi a Constitucionum Court accepit Armen Sargsyan)”, Armenia Sputnik, https://ru.armeniasputnik.am/politics/20210310/26747923/Konstitutsionnyy-sud-poluchil-obraschenie-Armena-Sarkisyana.html, (Erişim Tarihi: 10.03.2021).

Bu çalışmayla ilgili görüşlerinizi, eleştirilerinizi ve varsa ilgili bilgi, belge, fotoğraf vb. materyalleri yandaki butona tıklayarak bizimle paylaşabilirsiniz.

Doğacan BAŞARAN
Doğacan BAŞARAN
ANKASAM Uluslararası İlişkiler Uzmanı

SOSYAL MEDYA HESAPLARIMIZ

ÖNE ÇIKANLAR

ANKASAM e-Bülten

e-Bültenimize abone olarak çalışmalarımızdan anında haberdar olabilirsiniz