Tarih:

Paylaş:

Orta Hat’tın ve Kuşak-Yol’un Eksik Halkası: Kırgızistan

Benzer İçerikler

This post is also available in: English Русский

Orta Hat, Avrupa’nın Asya’ya açılan kapısı olan Türkiye üzerinden başlayarak Kafkasya-Hazar Denizi-Orta Asya güzergahında Çin’e kadar uzanan koridordur. Bu koridor, Hazar’da Güney ve Kuzey olarak tanımlanabilecek şekilde iki kola ayrılmaktadır. “Kuzey Kol”, Kazakistan’ın Aktau Limanı’ndan başlayarak yine Kazak toprakları üzerinden Çin’e ulaşmaktadır. “Güney Kol” ise Türkmenistan’ın Türkmenbaşı Limanı’ndan başlayarak Özbekistan ile Kırgızistan üzerinden Çin sınırına uzanmaktadır. Ayrıca Güney Kol’a Lapis Lazuli Koridoru da dahildir. Söz konusu koridor, Türkmenistan’dan Afganistan’a kadar uzamaktadır. İlerleyen dönemlerde ise Pakistan ve Hindistan’ı kapsama potansiyeline sahiptir.

Diğer taraftan 2013 yılında dünyaya duyurulan Kuşak-Yol Projesi vesilesiyle Çin de Avrupa’ya ulaşmak istemektedir. Bahse konu olan proje, temel olarak altı ana güzergah içerse de Çin, çeşitli alternatif rotalar inşa etmekte ya da var olan güzergahlardan etkin bir biçimde yararlanmaktadır. Bu noktada öne çıkan güzergahlardan biri de hiç kuşkusuz Orta Hat’tır.

Bilindiği gibi Orta Asya, Çin’in Batı’ya ulaşma konusundaki ana güzergahlarından biridir. Pekin yönetimi, Afganistan’da istikrarın sağlanması halinde bu ülkeyi Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru’na (CPEC) dahil ederek Tacikistan üzerinden yeni bir hat inşa etmeyi planlamaktaydı. Lakin hem coğrafyanın zorlu yapısı hem de bölgedeki istikrarsızlığın ve güvenlik tehditlerinin sürmesi, Çin’i farklı seçeneklere öncelik vermeye itmektedir. Bu kapsamda görece daha istikrarlı ve daha maliyetsiz olan Orta Hat önem kazanmaktadır. Ancak bu güzergahta Kırgızistan’da tren yolundan bahsetmek mümkün değildir. Zaten Kırgızistan, bu konuda herhangi bir altyapıya sahip değildir ve ülkenin kuzeyinde bir tren yolu yapımına daha yeni başlanmıştır. Bu da Çin-Kırgızistan-Özbekistan bağlantısallığının sağlanmasındaki önemli bir eksiklik olarak dikkat çekmektedir.

Söz konusu güzergahta inşa edilmesi planlanan hattın geçmişi aslında Kuşak-Yol Projesi’nden önceye dayanmaktadır. Üç ülke arasında inşa edilmesi düşünülen hat, Kırgızistan’daki toplumsal olaylardan dolayı yarım kalmış ve hayata geçirilememiştir. 2012 senesinde Kırgızistan, hattın inşa edilmesi için adım atmıştır. 2016 yılında ise Özbekistan, Angren Pab Demiryolu Tünelini tamamlayabilmek için Çin’den mali kaynak sağlamıştır. 4.380 km uzunluğunda olan hat, Kırgızistan’daki tahminen 260 km’lik kısmı tamamlandıktan sonra Taşkent ile Lanzhou kentlerini demiryolu aracılığıyla en kısa güzergahtan birbirine bağlayacaktır.[1]

Halihazırda yukarıda belirtilen hat kullanılmaktadır. Çin’den Kırgızistan sınırına getirilen mallar, kamyonlarla Oş kentine taşındıktan sonra Özbekistan’a gidecek olan trenlere yüklenmektedir. Bu ise zaman kaybını ve artan maliyetleri beraberinde getirmektedir. Tren yolunun inşa edilmesi durumunda Orta Hat’tın Güney Kol’u daha aktif bir şekilde işleyecektir. Bu nedenle de taraflar söz konusu hattı kazan-kazan mantığı üzerinden şekillenen ve dolayısıyla karşılıklı çıkarlara öncelik veren değerli bir proje olarak görmektedir. Bu projenin tamamlanması durumunda Çin, daha kısa sürede Avrupa’ya ulaşabilecekken; Kırgızistan ve Özbekistan da uluslararası taşımacılıkta rotalarının geçtiği stratejik bir merkez haline gelecektir.[2]

Belirtilen kazanımlara bakıldığında, Orta Hat’tın eksik halkası olarak öne çıkan Kırgızistan’ın dünyaya açılmasının ve buna bağlı olarak bölgesel entegrasyonun güçlendirilmesinin bölgesel kalkınmaya hizmet edeceği öne sürülebilir. Zira Avrupa ile Çin arasındaki en kısa mesafe Orta Hat’tır. Şüphesiz bu hattın aktif bir şekilde kullanılması Bişkek’in de ekonomik kalkınmasını teşvik edecektir. Böylelikle ekonomik olarak gelişen Kırgızistan’ın iç ve dış güvenliğini sağlayabileceği söylenebilir. Aynı zamanda bu durum, çok daha istikrarlı bir Orta Asya’nın yaratılmasına da katkı sağlayacaktır. Diğer yandan proje, Kırgızistan’daki altyapının iyileşmesine ve yeni projeler vesilesiyle ülkenin bir ulaşım ve transfer merkezi olmasına katkı sunacaktır.

Özbekistan, Kırgızistan ve Çin birbirine bağlandıktan sonra Orta Hat’tın Güney Kolu, güney-kuzey arasındaki ulaşım sürecinde de önemli bir rota haline gelecektir. Bilindiği gibi Özbekistan, Pakistan limanlarına ulaşabilmek için Tirmiz-Mezar-ı Şerif-Kabil-Peşaver güzergahında Trans Afgan Ulaştırma Koridoru’nu hayata geçirmek istemektedir. Koridorun hayata geçmesi halinde, Orta Asya ülkelerinin yanı sıra Orta Hat’ta dahil olan Çin gibi ülkeler de alternatif bir güzergah üzerinden Pakistan limanlarına ulaşabilecektir. Dolayısıyla bu hattın tamamlanması Özbekistan’ı da bir ulaşım ve transfer merkezi haline getirecektir. Ayrıca Kırgızistan’da demiryolunun inşa edilmesi demek; Özbekistan ile Çin arasındaki ulaşımın güçlenmesi, Çin’in Avrupa’ya yedi ile sekiz gün daha kısa sürede mal göndermesi ve Ortadoğu’ya ulaşması demektir. Çünkü Kırgızistan’daki hattın tamamlanması, Çin’in Avrupa’yla arasındaki mesafenin 900 kilometre kısalmasına yol açacaktır.

Kırgızistan’daki parçanın tamamlanmasının önünde çeşitli engellerin bulunduğundan da bahsetmek mümkündür. Ülkede yaşanan toplumsal olaylar ve yönetimlerin sıklıkla değişmesi; eksik parçanın tamamlanmamasını, yeni projelerin uygulanmasını ve Kırgızistan’ın etkili bir aktöre dönüşmesine engel teşkil etmektedir. Ancak günümüzde sağlanan istikrar ve Kırgızistan’ın bazı bölgelerinde başlanan tren yolu inşaatları, eksik parçanın tamamlanma ihtimalini güçlendirmektedir. Bu noktada öne çıkan en önemli zorluklar ise maddi kaynak bulunması, Kırgızistan’ın zorlu coğrafi yapısı ve kullanılan raylardaki ölçüdür.

Öte yandan taraflar arasında hattın demiryolu güzergahına dair bir farklılık da mevcuttur. Bişkek’teki karar alıcılar, demiryolunun bazı kentlerden geçmesini ve böylece kazanımlarının azami seviyeye ulaşmasını istemektedir. Ancak Pekin yönetimi, daha kısa mesafe ve daha hızlı bir transfer için Kırgızistan’ın bu yöndeki taleplerine karşı çıkmaktadır.[3]

Tüm anlaşmazlıklara rağmen Kırgızistan’dan kısa süre önce yapılan açıklamaya göre, 2023 yılında Çin ve Özbekistan’ın katılımıyla fizibilite çalışmasına başlanacaktır. Taşkent yönetiminin de bu kararı doğruladığı belirtilmektedir. Bu kapsamda Kırgızistan’a bir tren yolu inşa edilmesi hedeflenmektedir. Elbette bu durum, Orta Hat’taki en önemli eksikliğin giderilmesi anlamını taşımaktadır. Ayrıca hattın tamamlanması sayesinde Kırgızistan, Özbekistan ve Çin son derece önemli kazanımlar elde edecektir. Orta Hat’ta dahil olan diğer ülkeler ise kurulacak bağlantı sayesinde mevcut durumdaki avantajlı konumlarını sürdürebilecektir. Özellikle de Güney Kafkasya’da Zengezur Koridoru’nun açılması halinde, Orta Hat’tın çok daha istikrarlı ve verimli bir güzergah konumuna ulaşacağı iddia edilebilir. Böylece Avrasya coğrafyasındaki temel eksiklikler giderilmiş, bölge devletleri arasındaki entegrasyon güçlendirilmiş ve ekonomik kazanımlar vesilesiyle ülkeler arasındaki kırılganlıklar azaltılmış olacaktır.


[1] Soso Dzamukashvili, “Future of China-Kyrgyzstan-Uzbekistan railway remains uncertain”, Emerging Europe, https://emerging-europe.com/news/future-of-china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-remains-uncertain/, (Erişim Tarihi: 20.07.2022).

[2] Dzamukashvili, a.g.e.

[3] Yunis Sharifli, “China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway: Opportunities and Challenges for China”, The Diplomat, https://thediplomat.com/2022/07/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-opportunities-and-challenges-for-china/, (Erişim Tarihi: 20.07.2022).

Dr. Emrah KAYA
ANKASAM Dış Politika Uzmanı Dr. Emrah Kaya, Akdeniz Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü’nden mezundur. Yüksek lisans derecesini 2014 yılında Süleyman Demirel Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü’nde hazırladığı “Latin Amerika'da Sol Liderlerin Yükselişi ve Uluslararası Politikaya Etkisi: Venezuela-Bolivya Örneği” başlıklı teziyle almıştır. Kaya, doktora derecesini de 2022 yılında aynı üniversitede hazırladığı "Terörle Mücadelede Müzakere Yöntemi: ETA-FARC-LTTE-PKK" başlıklı teziyle elde etmiştir. İyi derecede İngilizce bilen Kaya'nın başlıca çalışma alanları; Orta Asya, Latin Amerika, terörizm ve barış süreçleridir.