Dünya siyasetinde tansiyonun yüksek olduğu günümüzde çeşitli krizler ya Asya’da yaşanmakta ya da Asya’da bulunan devletleri doğrudan veya dolaylı bir şekilde etkilemektedir. Bu ortamda Asya’daki ilişkiler ve temel dinamikler ön plana çıkmaktadır. Rusya-Ukrayna Savaşı’nın başladığı böylesi bir dönemde Asya’daki jeopolitik kırılganlıklar çok daha belirgin hale gelmiştir. Bunun ana nedenlerinden biri de ülkeler arasında çözülmeyen sorunlardır. Örneğin Çin ile Hindistan arasındaki uzlaşılamayan çeşitli konular, bölgesel kırılganlığı arttırmaktadır. Bu durum, sadece ülkeler arasındaki gerginliğin devam etmesine değil; bölgesel tehditlerin büyümesine, ekonomik sorunların artmasına ve yabancı müdahalesinin çok daha kolay hale gelmesine neden olmaktadır.
Bahse konu olan nedenlerden ötürü taraflar arasındaki ilişkileri güçlendirecek, normal bir çerçeveye oturtacak ve dolayısıyla diyalog kanallarının açık kalmasını sağlayacak olan uluslararası örgütlere ve toplantılara ihtiyaç duyulmaktadır. Asya’da bunu sağlayan aktörlerden biri de Şanghay İşbirliği Örgütü’dür (ŞİÖ). Hem bölgesel sorunları ve ilişkileri ele almak hem de 2023 yılının Temmuz ayında gerçekleştirilmesi planlanan ŞİÖ Liderler Zirvesi’nin hazırlıklarını tamamlamak için 4-5 Mayıs 2023 tarihlerinde ŞİÖ Dışişleri Bakanları Konseyi Toplantısı düzenlenmiştir. Hindistan’ın Goa Eyaleti’nde gerçekleştirilen toplantıda özellikle Çin, Hindistan ve Rusya Dışişleri Bakanları arasında kritik görüşmeler yapılmıştır.
Görüşmeler esnasında taraflar arasında önemli sorunların gündeme geldiği gerçektir. Gerek bölgesel gerekse de ŞİÖ içindeki dengeler, Hindistan-Rusya ve Çin-Pakistan arasındaki ilişkiler çerçevesinde okunmaktadır. Ancak günümüzde bunun sınırlı bir okuma olduğu söylenebilir. Zira her ne kadar Çin ile Hindistan arasında sorunlu ilişkiler bulunsa da kurulan münasebetler ve gerçekleştirilen temaslar sürecinde en önemli konulardan biri günümüzdeki dünya sistemine dair ortak bir yaklaşım benimsenmeleridir.
Rusya ve Çin’in çok kutuplu bir dünya hedeflediği bilinmektedir. Rusya-Ukrayna Savaşı’na kadar olan süreçte Amerika Birleşik Devletleri’ne (ABD) rağmen Avrupa da daha özerk hareket etmeye çalışmaktaydı. Ancak savaşın hem Avrasya’da hem de dünya sisteminde yarattığı etki neticesinde Avrupa, tekrardan ABD’nin nüfuzuna girmiştir. Rusya’nın ise kutup olmak için yeterli kapasiteye sahip olmadığı anlaşılmıştır. Bunun karşısında ise tartışmalar, ABD ile Çin arasındaki iki kutuplu bir yarış olarak okunmaya başlanmıştır. Ancak Çin Devlet Başkanı Şi Cinping’in 20-22 Mart 2023 tarihlerinde Moskova’ya düzenlediği ziyaret sırasında ön plana çıkan başlıklardan biri çok kutupluluk olmuştur. Zira iki devlet arasında kurulan ilişkilerin Batı merkezli dünya sistemine karşı olduğu bilinmektedir.[1]
Öte yandan ŞİÖ toplantısı da çok kutupluluk tartışmasında kritik öneme haizdir. Zira ŞİÖ’nün ana hedefleri arasında yeni bir demokratik, adil ve rasyonel uluslararası siyasi ve ekonomik sistemin inşası bulunmaktadır.[2] Gerçekleştirilen toplantılar sırasında Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov ile Hindistanlı mevkidaşı Subrahmanyam Jaishankar’ın çok kutuplu bir dünya inşası kapsamında anlaştıkları belirtilmiştir.[3]
Hindistan’ın çok kutuplu bir dünya arayışının Soğuk Savaş dönemindeki Bağlantısızlar Hareketi’ne dayandığı aşikardır. Ayrıca Batılı aktörlerin sömürgeciliğinden kurtulan Yeni Delhi, herhangi bir güce bağımlı hale gelmek istememektedir. Bu noktada Soğuk Savaş döneminde ABD ile Sovyetler Birliği arasındaki gerilimden uzak duran Hindistan’ın günümüzde artan siyasi ve ekonomik kapasitesine paralel olarak bir kutup olmak istediği söylenebilir.
Hindistan’ın bir kutup olması, Asya’da özellikle de Çin tarafından bir tehdit olarak algılanabilir. Lakin Pekin’in günümüzde öncelikle rakip/tehdit olarak algıladığı aktör Batı’dır. Bu nedenle Çin’in Batı’ya bağımlı olmayan, Batı’nın nüfuzuna karşı çıkan ve günümüzdeki sistemi tartışmaya açarak çok kutuplu bir dünya sistemini savunan ülkelerin yükselişini tolere edeceği söylenebilir. Çünkü Çin’in İngilizce yayın yapan resmi gazetesi Global Times, Tsinghua Üniversitesi Ulusal Strateji Enstitüsü Araştırma Bölümü Yöneticisi Qian Feng’in açıklamalarına dikkat çekerek Çin, Rusya ve Hindistan Dışişleri Bakanları arasında gerçekleştirilen görüşmelerle karşılıklı güveni güçleneceği ve işbirliğini genişletme noktasında şüpheleri ortadan kaldırılacağı mesajı vermiştir.[4]
Çin’in günümüzdeki güç kapasitesi ve benimsediği strateji, Batı’yla doğrudan karşı karşıya gelmeye engeldir. Dünyada Batı merkezli sisteme karşı çıkacak olan her güç, Çin için önemli bir avantaj yaratmaktadır. Ayrıca Hindistan’ın Rusya’yla olan ilişkileri, BRICS’te oynadığı rol ve dünya ekonomisindeki artan etkisi, Yeni Delhi’yi kazanılması gerekilen aktör konumuna getirmektedir. Aksi takdirde hem ŞİÖ hem de BRICS’in Asya’ya ve dünyaya sunduğu vizyonun zarar görme ihtimali vardır.
Sonuç olarak dışişleri bakanlarının gerçekleştirdiği ŞİÖ toplantısı, Asya’da ve dünya sisteminde yavaş; ancak önemli bir değişimin habercisidir. Yeni Delhi-Pekin hattında çok kutupluluk, önemli bir uzlaşı konusudur. Bir kutup olarak ortaya çıkan ve çıkmak isteyen aktörlerin bu noktada aralarındaki bölgesel rekabeti ikinci plana atarak Batı merkezli baskıyı ön plana çıkardıkları söylenebilir. Zira ŞİÖ’nün genişlemesi ve yeni ülkelerle anlaşma imzalaması da bunun göstergesidir. Örneğin son toplantıda Kuveyt, Maldivler, Myanmar ve Birleşik Arap Emirlikleri’ne ŞİÖ Diyalog Ortağı statüsünün verilmesine ilişkin memorandumlar imzalanmıştır.[5] Bu durum, Yeni Delhi ile Pekin’in en azından Myanmar gibi bir konuda aralarında uzlaşı sağlayabildiğini göstermektedir.
[1] Heather Ashby v.d., “Xi and Putin Flaunt Deepening Ties, Flout the U.S.-led Order”, USIP, https://www.usip.org/publications/2023/03/xi-and-putin-flaunt-deepening-ties-flout-us-led-order, (Erişim Tarihi: 06.05.2023).
[2] “О Шанхайской организации сотрудничества”, ШОС, http://rus.sectsco.org/about_sco/20151208/16789.html, (Erişim Tarihi: 06.05.2023).
[3] “Вопросы глобального взаимодействия обсуждают главы МИД ШОС на Гоа”, Вести.Ru, https://www.vesti.ru/article/3338197, (Erişim Tarihi: 06.05.2023).
[4] “SCO FM Meeting to Reinforce Consensus Ahead of July Summit”, Global Times, https://www.globaltimes.cn/page/202305/1290151.shtml, (Erişim Tarihi: 06.05.2023).
[5] “New SCO Dialogue Partners”, SCO, http://eng.sectsco.org/politics/20230506/942021/-New-SCO-dialogue-partners.html, (Erişim Tarihi: 06.05.2023).
