Yapay zeka (AI), günümüz uluslararası ilişkilerinde stratejik bir rol oynamaktadır. Çin Halk Cumhuriyeti’nin (ÇHC) 8 Ocak 2026 tarihinde duyurduğu “AI Artı Üretim” eylem planı, ülkenin AI alanında güvenli ve güvenilir bir tedarik zinciri oluşturmayı hedefleyerek, 2027 yılına kadar küresel lider konumunu pekiştirmeyi amaçlamaktadır. Bu plan, sekiz bakanlık tarafından ortaklaşa hazırlanmış olup, AI’ın imalat sektörüne entegrasyonunu vurgulayarak yeni kaliteli üretken güçler geliştirmeyi ve sanayileşmeyi güçlendirmeyi öngörmektedir. Hedefler arasında; büyük AI modelinin uygulanması, sektör odaklı modellerin geliştirilmesi, 100 yüksek kaliteli endüstriyel veri setinin oluşturulması ve 500 tipik uygulama senaryosunun teşvik edilmesi yer almaktadır. Gelişme, AI’ın uluslararası ilişkilerdeki rolünü, özellikle ABD-Çin rekabeti ve küresel yönetişim bağlamında yeniden değerlendirmeyi gerektirmektedir.[i]
Çin’in AI politikaları, 2000’lerin başından itibaren kademeli bir gelişim göstermiş olup ulusal kalkınma planlarıyla entegre edilmiştir:
- Evrim, dört ana aşamaya ayrılabilir: başlangıç dönemi (2006-2011), erken gelişim (2012-2014), makro planlama (2015-2017) ve uygulama dönemi (2018-günümüz). 2006 yılında, Çin’in Ulusal Orta ve Uzun Vadeli Teknoloji Gelişim Planı’nda akıllı hesaplama ilk kez yer almış, AI’yi ulusal öncelik haline getirmiştir. Bu, AI’ın temelini atan bir adım olup daha sonraki stratejilerin temelini oluşturmuştur.[ii]
- 2015 yılında Devlet Konseyi tarafından yayımlanan “Internet Plus” stratejisi, AI’yi stratejik yükselen endüstrilerden biri olarak tanımlamış, dijital ekonomiyi teşvik etmiştir. Bu yıl, Çin’de “Internet Plus”ın ilk yılı olarak kabul edilmiş, bağlantı ve verimliliği artırmaya odaklanmıştır.[iii]
- 2016 yılında 13. Beş Yıllık Plan’da AI, küresel liderlik hedefi olarak belirlenmiş, endüstriyel uygulamalara odaklanılmıştır. Plan, AI’yi sosyo-ekonomik kalkınmanın çekirdeğine yerleştirmiştir. 2017’de Devlet Konseyi’nin “Yeni Nesil Yapay Zeka Gelişim Planı” (AIDP), Çin’i 2030’a kadar AI’de dünya lideri yapmayı hedeflemiş, üç aşamalı bir yol haritası çizmiştir. 2020’ye kadar küresel rekabetçi seviyeye ulaşmak, 2025 yılında büyük atılımlar ve 2030’da liderlik planlanmıştır. Plan, AI’nin ekonomik ve askeri boyutlarını vurgulamıştır.
- 2021 yılında 14. Beş Yıllık Plan, AI’yi stratejik öncelik haline getirmiş, dijital ekonominin GSYİH’nin %10’unu oluşturmasını hedeflemiştir. Aynı yıl, Bilim ve Teknoloji Bakanlığı tarafından “Yeni Nesil AI Etik Kodu” yayımlanmış, insan refahı, adalet ve gizlilik korumasına odaklanılmıştır[iv]
- 2022 yılında “Derin Sentez Yönetimi Hükümleri” yürürlüğe girmiş, AI ile üretilen sentetik medyanın düzenlenmesini sağlamıştır. 2023 yılında “Jeneratif Yapay Zeka Hizmetleri İçin Geçici Yönetmelik” yayımlanmış, AI sağlayıcılarının yükümlülüklerini tanımlamıştır.[v]
- 2025 yılında Devlet Konseyi’nin “AI Artı Eylem Planı”, AI’yi ulusal strateji haline getirmiş, 2027’ye kadar akıllı terminallerin %90’nını hedeflemiştir. Internet Plus’tan AI Artı’ya geçişi simgelemiştir.[vi]
- 2026 yılında duyurulan son plan ise AI’nin imalat entegrasyonunu vurgulamakta, küresel açık kaynak ekosistemi kurmayı ve güvenlik yönetişimini güçlendirmeyi amaçlamaktadır. Kronoloji, Çin’in AI’yi ulusal güvenlik ve ekonomik kalkınma aracı olarak gördüğünü göstermektedir.[vii]
Yeni Eylem Planının Detayları ve Hedefleri
2026 eylem planı, AI’nin imalat sektörüne entegrasyonunu merkeze almaktadır. Bu plan, sekiz departman (Sanayi ve Bilgi Teknolojisi Bakanlığı, Siber Uzay İdaresi vb.) tarafından hazırlanmıştır. 2027 hedefleri arasında AI çiplerinin donanım-yazılım koordinasyonu, model eğitimi yenilikleri ve endüstriyel veri koruması yer almaktadır. Plan, iki-üç küresel ekosistem lideri şirket yetiştirmeyi, 1000 benchmark işletme tanımayı ve Çin çözümlerini küresel AI gelişimine katkıda bulunmayı öngörmektedir. Çin’in AI tedarik zincirinde bağımsızlık arayışını yansıtan bu plan, ABD’nin ihracat kontrollerine yanıt niteliğindedir.
Uluslararası İlişkiler ve Yapay Zeka Gelişmelerinin Değerlendirmesi
Çin’in AI stratejisi, uluslararası ilişkileri derinden etkilemekte; özellikle ABD-Çin rekabeti, küresel yönetişim ve jeopolitik dengeleri dönüştürmektedir. ABD-Çin AI rekabeti, teknoloji savaşı olarak nitelendirilmektedir. ABD, Çin’in AI gelişimini yavaşlatmak için gelişmiş yarı iletken ihracat kontrolleri uygulamıştır. 2018’den itibaren Trump dönemiyle başlayan kontroller, Biden yönetimiyle genişlemiş, Çin’in GPU erişimini kısıtlamıştır. Buna karşılık Çin, kritik minerallerde (nikel, kobalt vb.) hakimiyetini kullanarak karşı önlemler almıştır. Küresel rekabet, küresel tedarik zincirlerini etkilemekte ve AI’nin askeri uygulamaları (otonom silahlar, siber savaş) yoluyla güvenlik risklerini artırmaktadır.
Küresel AI yönetişimi bağlamında Çin, 2023’te Küresel AI Yönetişim İnisiyatifi’ni (GAIGI) başlatmış, güvenli AI için ilkeler önermiştir. Bu, Çin’in “ortak kader topluluğu” vizyonuyla uyumlu olup Küresel Güney ülkelerine AI çözümleri sunarak yumuşak gücünü artırmaktadır. Ancak Çin’in iç güvenlik duvarı AI modellerine yansımakta ve küresel liberal normları etkilemektedir. Küresel Güney’de Çin’in AI yatırımları, ekonomik kooperasyonu artırırken, aynı zamanda ABD’nin standartlarını zorlamaktadır.
Sonuç olarak Çin’in 2027 AI planı, tarihsel stratejisinin bir devamı olup uluslararası ilişkilerde dönüştürücü bir rol oynamaktadır. ABD-Çin rekabeti, küresel yönetişim ve jeopolitik dengeleri şekillendirirken, AI’nin etik ve güvenlik boyutları uluslararası işbirliğini zorunlu kılmaktadır. Gelecekte AI yönetişimi için çok taraflı çerçeveler geliştirilmesi, rekabetin yapıcı bir yola evrilmesini sağlayabilir. Bu bağlamda Çin’in katkıları, “Çin çözümleri” olarak küresel tartışmalara entegre edilebilir.
[i] “China aims for secure, reliable supply of AI core tech by 2027”, The State Council The People’s Republic of China, https://english.www.gov.cn/news/202601/08/content_WS695f1b55c6d00ca5f9a087b9.html, (Erişim Tarihi: 08.01.2026).
[ii] “Global AI Governance Law and Policy: China”, IAPP, https://iapp.org/resources/article/global-ai-governance-china, (Erişim Tarihi: 08.01.2026).
[iii] “CHINA AI STRATEGY: POLICY, REGULATION & GLOBAL IMPACT IN 2025-26”, Ashley Dudarenok, https://ashleydudarenok.com/china-ai-strategy/, (Erişim Tarihi: 08.01.2026).
[iv] “Full Translation: China’s ‘New Generation Artificial Intelligence Development Plan’ (2017)”, Digichina, https://digichina.stanford.edu/work/full-translation-chinas-new-generation-artificial-intelligence-development-plan-2017/, (Erişim Tarihi: 08.01.2026).
[v] “Tracing the Roots of China’s AI Regulations”, Carnegie, https://carnegieendowment.org/research/2024/02/tracing-the-roots-of-chinas-ai-regulations?lang=en, (Erişim Tarihi: 08.01.2026).
[vi] Aynı yer.
[vii] “China Releases “AI Plus” Policy: A Brief Analysis”, Geopolitechs, https://www.geopolitechs.org/p/china-releases-ai-plus-policy-a-brief, (Erişim Tarihi: 08.01.2026).
