Fas ile Fransız savunma teknolojileri şirketi Harmattan AI, 7 Ekim 2026 tarihinde Marakeş Havacılık Fuarı’nda IRIFI adlı uzun menzilli otonom sistemin geliştirilmesine yönelik bir niyet mektubu imzalamıştır.[i] Bu girişimin Fas açısından değeri, yeni bir askerî araca sahip olmanın ötesinde savunma ihtiyacını ülke içinde bilgi ve üretim kapasitesi oluşturmak için kullanmasında yatmaktadır. Henüz geliştirme ve yatırım sürecine işaret eden anlaşmayı tamamlanmış bir sanayi başarısı olarak okumak erken görünse de Rabat’ın satın alan ülke konumundan tasarımda pay sahibi olan ülke konumuna ilerleme isteği belirgindir.
Bu hedefin dayandığı ekonomik birikim önemlidir. Yaklaşık 160 şirketin 25 bin kişiye istihdam sağladığı Fas havacılık sektörünün 2025 yılında 3 milyar dolar düzeyindeki ihracatının, sektör temsilcilerinin öngörüsüne göre; üç yıl içinde yaklaşık 5 milyar dolara ulaşması mümkündür.[ii] Böyle bir üretim çevresi, yeni bir savunma yatırımının ihtiyaç duyacağı iş disiplini ve tedarik ilişkileri bakımından avantaj sağlamaktadır. Örneğin uçak parçası üreten bir firmanın kalite denetimindeki tecrübesi, uygun eğitim ve yatırım desteğiyle insansız sistemlerin üretimine taşınabilir. Böylece her yeni proje için bütün yetkinliklerin baştan kurulmasına duyulan ihtiyaç azalır.
Ortaklığın araştırma boyutu da bu açıdan dikkat çekmektedir. Haziran 2026 tarihinde açıklanan önceki anlaşma, Fas’ta otonom savunma sistemleri üretiminin yanında savunmada yapay zekâya odaklanan bir araştırma merkezi kurulmasını ve yükseköğretim kurumlarıyla işbirliği geliştirilmesini öngörmektedir.[iii] Üniversite bağlantısının üretimle birlikte düşünülmesi, genç mühendislerin hazır ürünleri kullanmayı öğrenmekten tasarım sorunlarını çözmeye geçmesini kolaylaştırabilir. Bunun günlük karşılığı oldukça somuttur. Bir parçanın neden arızalandığını araştırabilen ekip, sonraki üretimde aynı hatayı azaltabilir ve zamanla kendi geliştirdiği çözümü başka projelerde de kullanabilir.
Bununla birlikte teknoloji transferinin derinliği, ortaklık metninde hangi yetkilerin yer aldığıyla anlaşılacaktır. Faslı mühendislerin yazılımı değiştirebilmesiyle önceden belirlenmiş işlemleri uygulaması arasında önemli bir fark bulunmaktadır. Kaynak koduna, yani yazılımın nasıl çalıştığını belirleyen komutlara erişim, gelecekte yapılacak değişikliklerin kim tarafından kararlaştırılacağını etkiler. Benzer biçimde bakımın ülke içinde yapılabilmesi, arızalanan sistemin yeniden kullanıma alınma süresini kısaltabilir. Stratejik özerklik burada dış ortaklardan kopmak anlamına gelmemekte, ortaklık sürerken ülkenin kendi ihtiyaçlarına cevap verecek hareket alanını kazanmasını ifade etmektedir.
Üretimin ekonomik getirisi değerlendirilirken, fabrika kapısından çıkan ürün sayısıyla birlikte ülke içinde kalan kazanca da bakmak gerekir. Dışarıdan alınan pahalı bileşenlerin yerel tesiste birleştirilmesi istihdam yaratır, ancak yerli firmaların daha karmaşık parçalar geliştirmesi gelirin daha geniş bir kesime yayılmasını sağlar. Söz gelimi, küçük bir işletmenin hassas metal işleme siparişi alabilmesi, gerekli makineleri edinmesine ve çalışanlarını eğitmesine bağlıdır. Uzun vadeli sipariş görünürlüğü sağlandığında bu yatırım daha öngörülebilir hâle gelirken, belirsiz talep karşısında işletmenin üstlendiği mali risk büyür.
Dolayısıyla kamu alımlarıyla sanayi politikasının birbirini desteklemesi önem kazanmaktadır. Silahlı kuvvetlerin ihtiyaçlarını önceden tanımlaması, üreticinin kapasitesini gerçek talebe göre kurmasına yardımcı olabilir. Buna karşılık her ürünün ülke içinde üretilmesini amaçlayan bir yaklaşım, küçük siparişlerde maliyeti yükseltebilir. Fas açısından daha verimli yol, yüksek değer üreten alanlarda uzmanlaşırken uygun bileşenleri uluslararası tedarik ağlarından temin etmek olabilir. Böyle bir tercih, kaynakların ülkenin ileride kendi ürünlerini geliştirebileceği alanlara yönelmesini de kolaylaştıracaktır.
Yatırımın finansmanı da öğrenme sürecinin sürekliliğini etkileyecektir. İlk siparişin ardından uzun süre yeni iş alamayan bir ekipte yetişmiş personelin dağılması, sonraki projenin maliyetini artırabilir. Bu yüzden araştırma bütçesinin teslimat takviminden daha uzun bir dönemi kapsaması, edinilen uzmanlığın korunmasına katkı sağlar. Öte yandan kamu kaynağının hangi karşılıkla kullanıldığını görmek için verilen eğitim saatlerinden çok, yerel ekiplerin bağımsız olarak tamamladığı işler önem taşır. Daha önce dışarıya gönderilen bir parçanın ülkede onarılabilmesi, bu ilerlemenin anlaşılır bir göstergesidir. Böyle kazanımlar düzenli biçimde izlendiğinde yatırımın ekonomik değeri daha sağlıklı hesaplanabilir.
IRIFI’nin askerî niteliği ise sanayi tartışmasına ayrı bir sorumluluk boyutu eklemektedir. Üreticinin açıklamasında sistemin 2 bin kilometreye kadar menzil için tasarlandığı, hedef ve görev sınırlarının insanlar tarafından belirlenmesinin ardından görevin otonom biçimde yürütüleceği belirtilmektedir.[iv] Bunlar tasarıma ilişkin açıklamalardır ve sahadaki performansın bağımsız doğrulamasıyla aynı değildir. Ayrıca insan onayının başlangıçta bulunması, kullanım sırasında ortaya çıkabilecek tüm belirsizlikleri ortadan kaldırmamaktadır. Bu nedenle test süreçlerinin açıklığı ve kararların sonradan incelenebilmesi, teknolojinin güvenilirliğini değerlendirirken üretim kapasitesi kadar önem taşımaktadır.
Yerli geliştirme yeteneği, bu güvenilirlik üzerinde daha fazla söz sahibi olma imkânı sağlayabilir. Sistemin hangi koşullarda hata verdiğini inceleyen yerel ekipler, kullanıcı kurumlarla daha yakın çalışarak düzeltmelerin hızını artırabilir. Bunun için askerî verilerin korunması ile araştırmacıların ihtiyaç duyduğu bilgiye erişimi arasında uygulanabilir bir düzen kurulması gerekir. Aşırı kapalı bir yapı öğrenmeyi yavaşlatabilirken, kontrolsüz bilgi paylaşımı güvenlik sorunları doğurabilir. Kurumlar arasındaki görev dağılımının açıklığı, teknik yatırımın gerçek kullanım deneyiminden beslenmesine yardımcı olacaktır.
Dış ilişkiler bakımından bu ortaklık, Fas’ın uluslararası savunma ağlarına üretici olarak katılma arayışını güçlendirebilir. Ortak ürün geliştiren ülkeler arasında eğitimden bakım hizmetlerine uzanan daha uzun süreli ilişkiler oluşması mümkündür. İhracat ihtimali doğduğunda ise alıcıların ürünü hangi şartlarda kullanacağı ve yeniden satış üzerindeki denetim, ticari kazançla birlikte değerlendirilecektir. Güvenilir tedarikçi kimliği, teslimattan sonra verilen desteğin sürekliliğiyle yerleşir. Bu bakımdan dış pazara açılmanın diplomatik getirisi, satış miktarı kadar sorumluluğun nasıl taşındığına da bağlıdır.
Marakeş’teki girişimin kalıcı etkisi, önümüzdeki yıllarda Faslı mühendislerin üstlendiği görevlerde ve yerel firmaların üretim içindeki payında görülecektir. Araştırma merkezinin fabrikayla düzenli ilişki kurması, çalışanların edindikleri bilgiyi yeni projelere aktarabilmesi ve bakım yetkinliğinin ülkede gelişmesi, yatırımı tek bir ürünün ömrünü aşan bir kazanıma dönüştürebilir. Fas’ın havacılık birikimi bu ilerleme için elverişli bir başlangıç sunmaktadır. Ortaklığın başarısı da açıklanan menzil kadar bu birikimin ülke içinde ne ölçüde geliştirilebildiği üzerinden değerlendirilecektir.
[i] Hajar Kharroubi, “Defense: What we know about IRIFI, the long-range strike drone Harmattan AI plans to develop with Morocco’s Royal Armed Forces”, Le360, https://en.le360.ma/politics/defense-what-we-know-about-irifi-the-long-range-strike-drone-harmattan-ai-plans-to-develop-with_F3E3LL2A25DGTL3XRMJSYO7WHE/ (Erişim Tarihi: 10.10.2026).
[ii] Ahmed Eljechtimi, “Morocco aerospace exports could rise to $5 billion, industry group says”, Global Banking & Finance Review, https://www.globalbankingandfinance.com/morocco-aerospace-exports-rise-5-billion-industry-group/, (Erişim Tarihi: 10.10.2026).
[iii] “Harmattan AI and the Kingdom of Morocco Sign Major Strategic Partnership for National Defense”, Harmattan AI, https://harmattan.ai/blog/harmattan-ai-and-the-kingdom-of-morocco-sign-major-strategic-partnership-for-national-defense/, (Erişim Tarihi: 10.10.2026).
[iv] “Harmattan AI unveils IRIFI and enters deep strike”, Harmattan AI, https://harmattan.ai/blog/harmattan-ai-unveils-irifi-and-enters-deep-strike/, (Erişim Tarihi: 10.10.2026).
