Peru’da son on yıl içinde sekizinci cumhurbaşkanının göreve gelmesi, ülkenin kronikleşmiş siyasal istikrarsızlığını yeniden görünür kılmıştır. Kongre tarafından görevden alınan Jose Jeri’nin yerine 83 yaşındaki Jose Maria Balcazar’ın geçici başkan olarak seçilmesi, anayasal çerçeve içinde gerçekleşmiş olsa da Peru siyasetinde yürütme ile yasama arasındaki yapısal gerilimin sürdüğünü göstermiştir. Bu gelişme yalnızca bireysel bir yolsuzluk iddiasının sonucu değil; Peru’daki siyasal sistemin son yıllarda içine girdiği kurumsal kırılganlığın bir yansıması olmuştur.
Jeri’nin görevden alınmasına yol açan süreç, “Chifa-gate” (Peru usulü Çin yemeği satan işletme) olarak adlandırılan ve Çinli iş insanı Zhihua Yang’la resmi takvime işlenmemiş görüşmeler etrafında şekillenen bir tartışma başlamıştır. Peru yasalarına göre açıklanması gereken temasların gizli tutulması, kamuoyunda şeffaflık tartışmalarını tetiklemiştir. Jeri’nin suçlamaları reddetmesi ve bunu siyasi bir karalama kampanyası olarak nitelemesi, Latin Amerika’da sıkça görülen “yargısal-siyasal mücadele” dinamiklerini hatırlatmıştır. Ancak Kongre’nin güçlü çoğunlukla verdiği görevden alma kararı, yürütmenin siyasi meşruiyetinin zayıfladığını ortaya koymuştur.
Peru’nun 2016 yılından bu yana sekiz farklı lider görmüş olması, yalnızca bireysel krizlerle açıklanamayacak bir sistem sorunu bulunduğunu düşündürmüştür. Başkanların görev sürelerini tamamlayamaması, Kongre’nin sık sık güvenoyu ve azil mekanizmasını devreye sokması, siyasal sistemde denge ve denetleme mekanizmalarının istikrar üretmek yerine kriz üretir hâle geldiğini göstermiştir. Bu durum, anayasal araçların siyasi rekabetin bir parçası hâline geldiğini ve kurumsal sürekliliğin zarar gördüğünü ortaya koymuştur.
Jose Maria Balcazar’ın geçici başkan olarak görevi temmuz sonuna kadar üstlenecek olması, kısa vadede bir geçiş süreci anlamına gelmiştir. Balcazar’ın “barışçıl ve şeffaf bir demokratik geçiş” sözü vermesi, kamuoyunda azalan güveni yeniden tesis etmeye yönelik bir çaba olarak değerlendirilmiştir.[1] Ancak Balcazar’ın çocuk yaşta evlilikleri yasaklayan tasarıya karşı oy kullanmış olması, özellikle genç seçmenler ve kadın hakları savunucuları arasında tartışmalara yol açmıştır. Bu durum, geçiş sürecinin yalnızca teknik değil, aynı zamanda toplumsal meşruiyet boyutunun da bulunduğunu göstermiştir.
Önümüzdeki seçim takvimi Peru açısından kritik bir eşik oluşturmuştur. 12 Nisan tarihinde yapılacak ilk turda hiçbir adayın %50 barajını aşmasının zor görünmesi, 12 Haziran tarihinde bir ikinci tur ihtimalini güçlendirmiştir. Kamuoyu yoklamalarının seçmenlerin büyük bölümünün henüz karar vermediğini göstermesi, siyasal belirsizliğin sürdüğünü ortaya koymuştur. Bu tablo, Peru’da seçmen davranışının son yıllarda dalgalı ve protestocu bir karakter kazandığını düşündürmüştür.
Sağcı aday Keiko Fujimori ile Lima Belediye Başkanı Rafael Lopez Aliaga’nın öne çıkması, Peru siyasetinde sağ eğilimli söylemlerin yeniden güç kazanabileceğini göstermiştir. Fujimori soyadının, 1990-2000 yılları arasında ülkeyi yöneten Alberto Fujimori dönemini hatırlatması, seçmenler arasında hem güvenlik ve istikrar beklentisini hem de otoriterlik tartışmalarını yeniden gündeme taşımıştır. Bu bağlamda seçim süreci, yalnızca lider değişimi değil, Peru’nun demokratik yöneliminin niteliği açısından da belirleyici olmuştur.
Ekonomik açıdan bakıldığında, siyasi istikrarsızlığın yatırım ortamı üzerinde olumsuz etkiler yarattığı bilinmektedir. Peru, son yirmi yılda makroekonomik istikrarı ve madencilik sektöründeki güçlü performansıyla bölgesel bir başarı hikâyesi olarak görülmüştür. Ancak sık sık yaşanan başkan değişiklikleri, uzun vadeli politika planlamasını zorlaştırmıştır. Bu durum, özellikle yabancı yatırımcılar açısından öngörülebilirliği azaltmış ve risk primini artırmıştır.
Toplumsal boyutta ise halkın siyaset kurumuna duyduğu güvenin ciddi biçimde aşındığı görülmüştür. Vatandaşların “krize alıştık” yönündeki ifadeleri, siyasi istikrarsızlığın normalleştiğini göstermiştir.[2] Kongre’nin yalnızca başkan değiştirmekle meşgul olduğu yönündeki algı, temsil krizinin derinleştiğine işaret etmiştir. Bu durum, demokratik kurumların meşruiyetinin yalnızca hukuki değil, toplumsal rıza temelinde de sorgulandığını ortaya koymuştur.
Uluslararası ilişkiler açısından Peru’daki bu gelişmelerin bölgesel yansımaları da olmuştur. Latin Amerika’da son yıllarda görülen başkan azilleri ve görevden almalar, demokratik kurumların dayanıklılığı konusunda soru işaretleri yaratmıştır. Peru’nun siyasi istikrarsızlığı, And Bölgesi’nde ekonomik ve diplomatik koordinasyonu zorlaştırabilecek bir unsur olarak değerlendirilmiştir. Özellikle Çin’le artan ekonomik ilişkiler bağlamında yaşanan “Chifa-gate” tartışması, dış politika ile iç siyaset arasındaki hassas dengeyi gözler önüne sermiştir.
Uzun vadede Peru’nun karşı karşıya olduğu temel mesele, yasama ile yürütme arasındaki güç dengesinin yeniden tanımlanması olmuştur. Eğer Kongre’nin azil mekanizmasını sık kullanması siyasal rekabetin bir aracı olarak devam ederse, başkanlık sistemi istikrar üretme kapasitesini kaybedebilecektir. Buna karşılık, yeni seçilecek liderin kapsayıcı ve uzlaşmacı bir siyaset izlemesi, kurumsal güveni yeniden inşa edebilecektir. Bu süreç, Peru demokrasisinin dayanıklılığını sınayan bir test niteliği taşımıştır.
Peru’daki bu sürekli lider değişimlerinin siyasal kültür üzerinde yarattığı uzun vadeli etkinin göz ardı edilmemesi yerinde olacaktır. Başkanların kısa süreler içinde görevden alınması, seçmen davranışında pragmatik ve geçici tercihler üretmiş; ideolojik bağlılıktan ziyade sistem karşıtı veya “deneme-yanılma” niteliğinde oy verme eğilimini güçlendirmiştir. Bu durum, siyasal partilerin kurumsallaşmasını zayıflatmış ve kişisel liderlik figürlerini ön plana çıkarmıştır. Aynı zamanda devlet kapasitesinin sürekliliği zarar görmüş; her yeni yönetimle birlikte bürokratik kadroların ve politika önceliklerinin değişmesi, kamu yönetiminde istikrar sorununu derinleştirmiştir. Böyle bir ortamda demokratik prosedürlerin işlemesi tek başına yeterli olmamakta; siyasal aktörler arasında asgari bir uzlaşma zemininin inşa edilmesi hayati önem taşımaktadır. Aksi takdirde Peru’nun karşı karşıya olduğu kriz, geçici başkan değişimlerinden ziyade yapısal bir yönetim sorunu olarak kalıcılaşma riski taşımıştır.
Sonuç olarak Peru’da yaşanan lider değişimi, yalnızca bir yolsuzluk skandalının değil; yapısal bir siyasal istikrarsızlığın göstergesi olmuştur. Önümüzdeki seçimler, ülkenin demokratik yönelimi, ekonomik istikrarı ve kurumsal güveni açısından belirleyici olacaktır. Peru’nun geleceği, anayasal araçların kriz üretmek yerine uzlaşı üretme kapasitesine bağlı hâle gelmiştir.
[1] Buschschlüter, Vanessa, and Yang Tian. “Peru Names Eighth President in a Decade after Incumbent’s Ouster.” BBC News, www.bbc.com/news/articles/cvgkp84mmmvo, (Erişim Tarihi: 22.02.2026).
[2] Aynı yer.
