Bolivya’da son dönemde yaşanan siyasi ve toplumsal kriz, ülkenin demokrasi, güvenlik ve ekonomik istikrar arasındaki hassas dengesini yeniden gündeme getirmektedir. Kongrenin, devlet başkanına olağanüstü hâl ilan etme ve protestoları bastırmak amacıyla askeri birlikleri görevlendirme konusunda daha geniş yetkiler tanıyan yasa tasarısını kabul etmesi, ülkedeki gerilimin ulaştığı boyutu göstermektedir. Yaklaşık bir aydır devam eden yol kapatma eylemleri, gösteriler ve hükümet karşıtı protestolar yalnızca siyasi bir mücadele değil, aynı zamanda ekonomik ve toplumsal memnuniyetsizliğin de dışa vurumu niteliğindedir.
Mevcut krizin merkezinde Devlet Başkanı Rodrigo Paz’ın uygulamaya koymaya çalıştığı reform politikaları yer almaktadır. Merkez sağ çizgide siyaset yapan Paz, seçim kampanyası boyunca Bolivya ekonomisini daha fazla özel yatırıma açma vaadinde bulunmuştur. Ancak özellikle kırsal kesimde yaşayan çiftçiler ve yerli topluluklar bu politikaların büyük toprak sahiplerinin ve özel şirketlerin lehine sonuçlar doğuracağından endişe etmektedir. Bu nedenle hükümetin arazi reformu girişimi, protestoların ilk kıvılcımını oluşturmuştur.
Arazi reformuna yönelik tepkinin kısa sürede ülke çapında geniş bir muhalefet hareketine dönüşmesi dikkat çekmektedir. Başlangıçta küçük çiftçilerin öncülük ettiği gösteriler, zaman içerisinde madenciler, nakliye çalışanları, yerli örgütler ve diğer toplumsal grupların da katılımıyla büyümektedir. Bu durum, sorunun yalnızca arazi reformuyla sınırlı olmadığını göstermektedir. Aslında protestolar, uzun süredir biriken ekonomik sıkıntılar, yaşam maliyetlerindeki artış ve hükümet politikalarına yönelik güvensizlik gibi daha geniş sorunların bir sonucu olarak ortaya çıkmaktadır.
Özellikle akaryakıt sübvansiyonlarının kaldırılması sonrasında yaşanan gelişmeler hükümet üzerindeki baskıyı artırmaktadır. Bolivya uzun yıllardır yakıt fiyatlarını devlet desteğiyle düşük seviyede tutmaya çalışmaktadır. Ancak kamu maliyesi üzerindeki yükün artması nedeniyle bu sübvansiyonların kaldırılması yönünde adımlar atılmıştır. Bu kararın ardından yakıt arzında sorunlar yaşanmakta ve bazı istasyonlarda düşük kaliteli ya da katkılı yakıt satıldığı iddiaları gündeme gelmektedir. Ulaştırma sektöründe çalışanlar araçlarının zarar gördüğünü ileri sürmekte ve hükümeti ekonomik gerçekleri göz ardı etmekle suçlamaktadır.
Protestoların yol kapatma eylemleriyle birlikte sürdürülmesi ise ekonomik sorunları daha da derinleştirmektedir. Ülkenin ana ulaşım hatlarının kapanması nedeniyle yakıt, ilaç ve su gibi temel ihtiyaç maddelerinin dağıtımında ciddi aksaklıklar yaşanmaktadır. Bu durum, protestoların yarattığı ekonomik maliyetlerin giderek arttığını göstermektedir. Aynı zamanda ortaya çıkan kıtlık görüntüleri hükümet üzerindeki toplumsal baskıyı büyütmektedir. Bir taraftan hükümet protestoları sonlandırmak istemekte, diğer taraftan ise protestoların devam etmesi ekonomik sorunları ağırlaştırarak yeni protestoların ortaya çıkmasına zemin hazırlamaktadır. Böylece bir kısır döngü oluşmaktadır.
Bu ortamda Kongre’nin kabul ettiği yeni düzenleme önemli bir dönüm noktası oluşturmaktadır. Daha önce yürürlükte bulunan 2020 tarihli yasa, ordunun protestolara müdahalesini polis güçlerinin yetersiz kaldığı durumlarla sınırlandırmaktaydı. Yeni düzenleme ise devlet başkanına daha geniş hareket alanı sağlamaktadır. Yasa tasarısını destekleyen milletvekilleri, mevcut düzenlemenin anayasal yetkileri gereksiz şekilde sınırlandırdığını savunmaktadır. Onlara göre seçilmiş hükümetlerin kamu düzenini sağlamak için gerekli araçlara sahip olması gerekmektedir ve şiddet içeren grupların ülke yönetimine yön vermesine izin verilmemelidir.[i]
Buna karşılık muhalif çevreler söz konusu düzenlemenin demokratik haklar açısından risk taşıdığını ileri sürmektedir. Özellikle Bolivya’nın yakın siyasi geçmişi dikkate alındığında, protestoların bastırılmasında ordunun kullanılması toplumda ciddi kaygılar yaratmaktadır. Ülkede geçmiş yıllarda güvenlik güçlerinin gösterilere müdahalesi sonucunda yaşanan can kayıpları hâlâ hafızalarda yer almaktadır. Bu nedenle yeni düzenleme, bazı kesimler tarafından toplumsal gerilimi azaltmak yerine artırabilecek bir adım olarak değerlendirilmektedir.[ii]
Krizin bir diğer boyutunu ise eski Devlet Başkanı Evo Morales ile mevcut yönetim arasındaki siyasi mücadele oluşturmaktadır. Paz hükümeti, protestoların arkasında Morales’in bulunduğunu ve eski liderin hükümete karşı toplumsal hoşnutsuzluğu bilinçli olarak körüklediğini iddia etmektedir. Morales ise bu suçlamaları reddetmektedir. Ancak eski devlet başkanının özellikle yerli topluluklar üzerindeki etkisi dikkate alındığında, ülkedeki gelişmeler üzerinde hâlâ önemli bir siyasi ağırlığa sahip olduğu görülmektedir.[iii]
Morales’in 2006-2019 yılları arasında sürdürdüğü iktidar dönemi, Bolivya tarihinde yerli halkların siyasal temsilinin güçlenmesi bakımından önemli bir dönem olarak değerlendirilmektedir. Bu nedenle Morales’in destekçileri, Paz’ın ekonomik reformlarının devletin ekonomideki rolünü zayıflatacağını ve sosyal kazanımları tehlikeye atacağını düşünmektedir. Özellikle 2009 Anayasası üzerinde yapılması planlanan değişiklikler, Morales yanlıları tarafından ülkenin son yirmi yılda elde ettiği bazı kazanımlara yönelik bir tehdit olarak algılanmaktadır.
Devlet Başkanı Paz, yaşanan krizi çözebilmek amacıyla çeşitli adımlar atmaktadır. Kabinesinde değişiklikler yapmakta, kendi maaşı ile bakanların maaşlarını yarıya indirmekte ve toplumun farklı kesimleriyle müzakere yürütmek amacıyla yeni bir konsey oluşturacağını açıklamaktadır. Ancak şu ana kadar bu girişimlerin protestoları sona erdirmekte başarılı olamadığı görülmektedir. Bunun temel nedenlerinden biri, protestolara katılan grupların taleplerinin oldukça farklı olmasıdır. Çiftçiler, nakliyeciler, madenciler ve yerli örgütler farklı sorunları gündeme getirmekte ve ortak bir çözüm paketi oluşturulmasını zorlaştırmaktadır.
Bolivya’daki gelişmeler, Latin Amerika’da sıkça görülen devlet kapasitesi ve toplumsal meşruiyet arasındaki ilişkiyi yeniden ortaya koymaktadır. Bir hükümetin güvenlik önlemlerine daha fazla başvurması kısa vadede kamu düzenini sağlayabilmektedir. Ancak toplumsal memnuniyetsizliğin temel nedenleri ortadan kaldırılmadığı sürece güvenlik politikalarının kalıcı çözüm üretmesi oldukça güç görünmektedir. Bu nedenle Paz yönetiminin yalnızca protestoları sonlandırmaya değil, aynı zamanda ekonomik ve sosyal sorunların kaynaklarını ele almaya odaklanması daha yararlı bir yaklaşım olacaktır.
Sonuç olarak Bolivya’da yaşanan kriz, yalnızca hükümet ile muhalefet arasındaki bir siyasi mücadele olarak değerlendirilmemektedir. Olaylar, ekonomik reformların toplumsal etkileri, devletin güvenlik politikaları, yerli halkların siyasal konumu ve Evo Morales sonrası dönemin şekillenmesi gibi birçok unsurun kesiştiği karmaşık bir süreç olarak ortaya çıkmaktadır. Kongrenin orduya daha geniş yetkiler tanıyan düzenlemeyi kabul etmesi kısa vadede hükümetin elini güçlendirmektedir. Ancak bu kararın protestoları sona erdirip erdirmeyeceği belirsizliğini korumaktadır. Aksine güvenlik eksenli yaklaşımın toplumsal kutuplaşmayı daha da artırma ihtimali bulunmaktadır. Bu nedenle Bolivya’nın önündeki en önemli mesele, kamu düzenini sağlarken demokratik meşruiyeti ve toplumsal uzlaşıyı koruyabilecek dengeli bir çözüm geliştirebilmesidir.
[i] Buschschlüter, Vanessa. “Bolivian Congress Allows Deployment of Troops to Quell Protests”, BBC News, https://www.bbc.com/news/articles/c8932y4d4w7o, (Erişim Tarihi: 31.05.2026).
[ii] Aynı yer.
[iii] Aynı yer.
